Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” oraz portal HistoriaBEZKITU.pl zapraszają na spotkanie z cyklu „W Bramie o książce”

Tematem spotkania będzie książka Anny Müller „Zwyczajne życie. Podróże Toni Lechtman (1918–1996)” (Wydawnictwo Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2025)

Spotkanie odbędzie się 10 czerwca (środa) 2026 r.

Godzina: 18:00

Miejsce: sala czarna Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” (ul. Grodzka 21, Lublin)

Z dr Anną Müller (Uniwersytet Michigan w Dearborn) porozmawia dr Agata Fijuth-Dudek (Pracownia Badań nad Instytutem Literackim w Paryżu UMCS, portal Historia BEZ KITU)

Książka Anny Müller Zwyczajne życie Podróże Toni Lechtman (1918–1996) ukazała się w tłumaczeniu Sławomira Królaka.

Tonia Tauba Bialer-Lechtman, polska Żydówka, komunistka, matka, córka i babcia; żona i wdowa. Jej życie naznaczone było wojną domową w Hiszpanii, potem drugą wojną światową; przecięte polsko‑żydowskimi napięciami, antysemityzmem, komunizmem, czasami PRL. Tonię Lechtman poznajemy nie tylko jako jednostkę wpisaną w dramatyczny bieg wydarzeń XX w., ale też jako jedną z tych osób, których biografie – pełne rozdarć, trudnych decyzji, sprzeczności i wytrwałości – działają jak soczewki skupiające dramaty i dylematy epoki.

Urodziła się w mieszczańskiej rodzinie w Łodzi. Jako nastolatka zaangażowała się w działalność młodzieżówki komunistycznej. Aresztowana. Rodzina wyjechała do Palestyny. Tam poznała i wyszła za mąż za przystojnego, rosyjskiego Żyda, Siomę Lechtmana, który był uchodźcą bez paszportu i dokumentów. W Tel-Awiwie wstąpiła do Palestyńskiej Partii Komunistycznej. Ponownie aresztowana. Wydalona wraz z mężem przez Brytyjczyków. Dotarli do Francji, a następnie wstąpili w szeregi Brygad Międzynarodowych, aby walczyć z faszyzmem na froncie hiszpańskiej wojny domowej. Mąż internowany we Francji, trafił w 1942 r. do obozu koncentracyjnego w Auschwitz. Prawdopodobnie zginął podczas marszu śmierci w 1945 r. Ona wraz z dwójką dzieci ukrywała się we Francji, później przebywała w Szwajcarii. Po wojnie wróciła do Polski. Oskarżona o szpiegostwo, przesiedziała pięć lat w więzieniach komunistycznych. Na fali marca 1968 r. została zmuszona do emigracji. Osiadła z rodziną w Izraelu.

Tonia była komunistką. Oddana komunizmowi gorąco i bez zastrzeżeń. Najboleśniej doświadczyła ją Polska ludowa. Straciła niemal wszystko: kontakt z dziećmi, zdrowie, poczucie równowagi. A mimo to walczyła o wiarę w komunizm tak, jak walczy się o sens życia. Dopiero pod koniec, już po dobrowolnej emigracji przyznała, że komunizm, a raczej sposób, w jaki próbowano go zrealizować, wyrządził ogromne krzywdy wielu ludziom – na podstawie „Wprowadzenia” oraz strony internetowej United States Holocaust Memorial Museum.

Anna Müller – historyczka, absolwentka Wydziału Historycznego Uniwersytetu Gdańskiego. Doktoryzowała się z historii na Uniwersytecie Indiana. W latach 2010–2013 pracowała w Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku jako kustosz odpowiedzialny za działy poświęcone obozom koncentracyjnym, Holokaustowi i eugenice. Obecnie pracuje na stanowisku profesora im. Franka i Mary Padzieskich w dziedzinie studiów polonistycznych, polsko-amerykańskich i wschodnioeuropejskich na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Michigan w Dearborn. W obszarze jej badań naukowych znajdują się eugenika, Holokaust, studia nad kobietami i płcią, II wojna światowa. Stypendystka Fulbrighta-Haysa na badania doktoranckie za granicą (DDRA) oraz IREX Individual Advanced Research Opportunities (IARO). Pełni funkcję sekretarza ds. protokołów Polish American Historical Association (PAHA). Autorka książek: Gdyby mury mogły mówić. W więzieniu dla kobiet w komunistycznej Polsce (Oxford University Press, 2018) – Nagroda im. Oskara Haleckiego, Polski Instytut Naukowy; Pisanie życia Władysława Gomułki: Historiografia biografii Władysława Gomułki (East European Politics & Societies and Cultures, wersja internetowa 2021); Przetrwać. Żyć dalej. Rozmowy z więźniarkami z Europy Środkowej 1945–1956 (Warszawa 2022); An Ordinary Life? The Journeys of Tonia Lechtman, 1918–1996 (Ohio University Press, 2023).

Nagranie ze spotkania zostanie udostępnione na kanale YouTube Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”.