Książka Jana Tomasza Grossa Sąsiedzi. Historia zagłady żydowskiego miasteczka została wydana w maju 2000 r. i okazała się szokiem narracyjnym dla polskiego społeczeństwa. W dotychczasowym dyskursie bowiem negatywne zachowania Polaków wobec zagłady Żydów skupiały się wokół takich tematów, jak obojętność, brak pomocy, szmalcownictwo albo donosicielstwo. Ograniczenia cenzuralne w PRL nie sprzyjały badaniom ukazującym różne odcienie stosunków polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej. Tymczasem polsko-amerykański socjolog opisał w tej publikacji udział ludności Jedwabnego w mordowaniu – z inspiracji Niemców – swoich żydowskich sąsiadów kilkanaście dni po napaści III Rzeszy na ZSRR.

Debata, która jesienią 2000 r. wybuchła wokół książki, stała się impulsem do powołania zespołu badawczego złożonego z historyków i prawników w dopiero co powołanym Biurze Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej. Równocześnie pion śledczy tej instytucji podjął śledztwo w sprawie zbrodni w Jedwabnem, dążąc do ustalenia wszystkich sprawców i ich motywacji oraz roli Niemców w tych wydarzeniach. Prace grupy badaczy zakończyły się wydaniem w 2002 r. dwutomowej publikacji Wokół Jedwabnego pod redakcją Pawła Machcewicza i Krzysztofa Persaka. Zarówno śledztwo, jak i badania naukowe znacznie poszerzyły wiedzę nie tylko o wydarzeniach w Jedwabnem, lecz także Radziłowie i innych miejscowościach Białostocczyzny. Okazało się, że latem 1941 r. mieliśmy do czynienia nie z jednorazowym wydarzeniem, ale falą pogromową, która przetoczyła się przez tereny do niedawna objęte okupacją sowiecką. W niektórych miejscowościach Żydów mordowali miejscowi z inspiracji niemieckiej, w innych zaś doszło do zbrodni bez udziału i obecności Niemców.

Zdaniem rozmówcy książka Jana Tomasza Grossa zwróciła uwagę na znaczenie dwóch rodzajów źródeł: narracyjnych i sporządzonych podczas postępowań karnych przed sądami na podstawie dekretu z 31 sierpnia 1944 r. O wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstwa i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego. Wyniki śledztwa i prace badawcze potwierdziły główne ustalenia Grossa dotyczące przebiegu wydarzeń w Jedwabnem 10 lipca 1941 r. Wydawnictwo przygotowane przez IPN potraktowało jednak temat znacznie szerzej niż książka Sąsiedzi i wprowadziło do obiegu naukowego nowe informacje.

To, co się wydarzyło w Jedwabnem, nie było wyjątkowe na tle innych obszarów Europy Wschodniej po agresji III Rzeszy na ZSRR. Zdaniem rozmówcy pod względem otwartego mówienia o ciemnych kartach swojej historii i rozliczania się z nimi Polacy zrobili znacznie więcej niż społeczeństwa innych krajów Europy. Po publikacji książki Jana Tomasza Grossa i wyników badań zespołu IPN – które wywołały burzliwą dyskusję – przez kilka lat panowała akceptacja odnośnie do ich ustaleń. Potem pojawił się nurt otwarcie kontestujący te ustalenia w debacie publicznej zarówno wśród polityków, jak i historyków.

Zapraszamy do wysłuchania i obejrzenia rozmowy z dr. Krzysztofem Persakiem, pracownikiem Instytutu Studiów Politycznych PAN oraz Muzeum Historii Żydów Polskich Polin.

Korekta językowa Beata Bińko