Na Kaukazie Południowym splata się historia Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu. W XIX w. obszar ten stał się obiektem ekspansji Imperium Rosyjskiego, a od 1920 r. Rosji Radzieckiej. Początki sporu politycznego o Górski Krabach między Armenią a Azerbejdżanem sięgają pierwszej połowy XIX w., kiedy Imperium Rosyjskie podporządkowało sobie Kaukaz Południowy. Wcześniej pod rządami perskimi współżycie obu narodów przebiegało w pokojowej atmosferze. Nasz rozmówca zwraca uwagę, że korzenie konfliktu armeńsko-azerbejdżańskiego są wielowymiarowe. Wynikały one z reakcji Ormian i Azerów na podporządkowanie carowi, metod zarządzania Kaukazem przez Rosję, a także zmian modernizacyjnych przełomu stuleci. Moment dominacji na Kaukazie Imperium Rosyjskiego zapoczątkował spór, który we współczesnej polityce pamięci Armenii i Azerbejdżanu podlega ciągłej reinterpretacji.

Rosja carska po wygranych wojnach perskich, a następnie tureckiej ugruntowała swoją pozycję w tej części regionu. Doszło do znaczącej migracji ludności, co zmieniło strukturę etniczną tego terytorium. Polityka imperium zmierzała do osłabienia tożsamości narodowych i religijnych na rzecz wytworzenia lojalności wobec imperium. W Górskim Karabachu dominowała społeczność ormiańska. Bliskość religijna Ormian i rosyjskiego prawosławia stawiała ich w uprzywilejowanej pozycji w stosunku do muzułmanów. Gdy jednak rządy gubernatora objął Grigorij Golicyn, zapoczątkował kurs antyormiański, który polegał na skonfiskowaniu dóbr Kościoła ormiańskiego (1903 r.). W końcu XIX w. zawiązały się pierwsze partie polityczne Ormian i Azerów z postulatami i programami niepodległościowymi, przy czym to Ormianie byli bardziej pod tym względem zaawansowani. W tamtym stuleciu naród azerski skupiony był bardziej wokół wspólnoty religijnej aniżeli narodowej.

Pierwszy głęboki konflikt armeńsko-azerbejdżański ujawnił się podczas rewolucji 1905 r. Dużo lepiej do tego, co się wydarzyło, przygotowani byli Ormianie. W myśli ormiańskiej znacznie wcześniej pojawiło się współczesne rozumienie narodu i nacjonalizmu. Rewolucja 1905 r. miała charakter konfliktu etnicznego, który został zagospodarowany przez władze rosyjskie w celu antagonizowania ludności chrześcijańskiej i muzułmańskiej. Azerbejdżan budował narrację o bogatych Ormianach, którzy odbierali ludności muzułmańskiej możliwość wzbogacenia się na ich własnych terytoriach. Rzeczywiście ziarno prawdy tkwiło w tej opowieści, ponieważ większość dużych fortun należała do Ormian, Rosjan, a także Polaków. Jednocześnie na tym polu liczyło się kilku rodzimych magnatów.

Wraz z klęską armii rosyjskiej na froncie wschodnim podczas I wojny światowej pojawiła się możliwość uzyskania przez narody zamieszkujące Kaukaz Południowy niezależności. Po rewolucji październikowej wykorzystano sprzyjający moment polityczny i proklamowano niezależne państwo na tym obszarze. Przywódcy azerscy, ormiańscy i gruzińscy zjednoczyli siły, co doprowadziło do utworzenia w 1918 r. Zakaukaskiej Republiki Federacyjnej. Jednak już po miesiącu, 26 maja 1918 r., własną deklarację niepodległości ogłosili Gruzini, a dwa dni później uczynili to Ormianie, natomiast 29 maja – Azerowie. Po rozpadzie federacji Azerbejdżan okazał się najsłabszym z trzech powstałych państw.

Bolszewicy po ugruntowaniu władzy w Rosji w 1920 r. przystąpili do rozszerzenia swoich wpływów na Kaukaz Południowy, uznawany za ważny obszar o znaczeniu strategicznym. Jako pierwszy niepodległość utracił Azerbejdżan w kwietniu 1920 r., potem Armenia w listopadzie tego samego roku i na końcu Gruzja – z początkiem 1921 r. W polityce imperialnej Sowietów Kaukaz Południowy był traktowany jako „miękkie podbrzusze” imperium. W 1922 r. trzy nowe republiki połączono w jeden organizm terytorialny – Zakaukaską Federacyjną Republikę Socjalistyczną. Zniesiono ją w 1936 r. Polityka tzw. ukorzeniania stosowana przez bolszewików sprowadzała się do podkreślania tego, co narodowe w formie i socjalistyczne w treści. Między innymi na czele republik stali lokalni bolszewicy, a nie przysłani z Moskwy. Ta polityka przyczyniła się do skonsolidowania azerskiej tożsamości narodowej. Odszedł od niej dopiero Józef Stalin. Kaukaz Południowy – poza Baku i Batumi – był zacofany przemysłowo. Przystąpiono do jego industrializacji, alfabetyzacji społeczeństwa, a w rolnictwie rozpoczęto kolektywizację. Czystki polityczne dokonały się jeszcze w czasie rządów Włodzimierza Lenina – pozbywano się wówczas działaczy socjalistyczno-narodowych, a także mienszewików w Gruzji. Kolejna ich fala nastąpiła w 1936 i 1937 r. Dotknęły one inteligencję i elity polityczne. Najbardziej krwawy charakter miały w Azerbejdżanie.

Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej Kaukaz ze względu na pola naftowe był dla III Rzeszy strategicznym celem do zdobycia. Ostatecznie nie udało się go osiągnąć. W 1942 r. Niemcy rozpoczęli ofensywę, aby zająć pola naftowe w Baku. Ich klęska pod Stalingradem zmusiła wojska III Rzeszy do wycofania się z Kaukazu. Mieszkańcy regionu znaleźli się w różnych formacjach kolaborujących z III Rzeszą.

Państwa Kaukazu Południowego były istotną częścią przemysłu rolniczego, chemicznego, metalurgicznego i obronnego państw bloku wschodniego. Do 1956 r. Kaukaz Południowy uchodził za region uprzywilejowany w stosunku do pozostałych republik. Najważniejsze osoby w partii pod względem etnicznym pochodziły z Kaukazu (Stalin – Gruzin, Ławrientij Beria – Gruzin, Anastas Mikojan – Ormianin), podobnie jak głowni dowódcy Armii Czerwonej. W 1956 r. po tajnym referacie Nikity Chruszczowa wygłoszonym na zjeździe partyjnym w Moskwie przez Gruzję przetoczyły się protesty przeciwko destalinizacji. W nieco mniejszej skali doszło do nich również w Armenii. W czasach Chruszczowa pojawiły się pierwsze inicjatywy, aby zmienić status autonomiczny Górskiego Karabachu i uczynić go częścią Armenii, a nie Azerbejdżanu.

Zapraszamy do wysłuchania i obejrzenia rozmowy z dr. Bartłomiejem Krzysztanem z Instytutu Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, autorem książki O państwie, którego nie było. Historia Karabachu.

Korekta językowa Beata Bińko