W czasach rządów Nikity Chruszczowa w Kazachskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej wprowadzono eksperyment rolniczy, którego celem było znaczące powiększenie areału gruntów ornych. Zagospodarowywano ugory i nieużytki, aby republika stała się jednym z liderów uprawy pszenicy i kukurydzy oraz hodowli bydła. Reformę realizowała na miejscu ekipa pod przewodnictwem Leonida Breżniewa. Ten działacz partii komunistycznej pochodził – podobnie jak Chruszczow – z Ukrainy. Breżniewa skierowano do Kazachstanu w 1954 r. Najpierw objął stanowisko II sekretarza Komunistycznej Partii Kazachstanu, a po roku stanął na czele miejscowych struktur partii. Kierował nimi do marca 1956 r. W tym czasie nadzorował realizację planu zagospodarowania odłogów i nieużytków (tzw. celiny). Miał opinię dobrego i sprawnego organizatora. Wszystkiego doglądał osobiście. Przemieszczał się samolotem „kukuruźnik” (Po-2, dwupłatowiec o konstrukcji drewniano-płóciennej). Docierał do najbardziej odległych miejscowości republiki, aby sprawdzić stan zaawansowania prac nad reformą. Początkowe sukcesy tego projektu nie pozostały bez znaczenia w rozgrywce Breżniewa o władzę w Komitecie Centralnym Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego. Jednak tzw. kampania celinowa zakończyła się długofalową katastrofą ekologiczną i ekonomiczną, co zmusiło ZSRR do regularnego importu zboża z Zachodu.

Nikita Chruszczow traktował Kazachską SRR jak kolonię. W czasie gdy pełnił funkcję I sekretarza KC KPZR, trwały zaawansowane rozmowy, aby ziemie orne wyzyskane z ugorów i nieużytków (położone głównie w północnej części republiki) scalić w jedną jednostkę administracyjną i wyłączyć ją spod jurysdykcji republiki. Innym pomysłem było odłączenie południowej części Kazachstanu i przekazanie jej Uzbeckiej SRR, aby Uzbecy uprawiali tam bawełnę. Pomysły straciły aktualność wraz z utratą władzy przez Chruszczowa. Rozmówca zwrócił uwagę, że w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych w stolicy republiki Ałma-Acie, położonej w południowej jej części, Kazachowie stanowili jedynie 22 proc. ogółu populacji. W miastach północnej części republiki ten stosunek był dla Kazachów jeszcze bardziej niekorzystny. Władze centralne ZSRR stawiały na Kazachów wykształconych na moskiewskich uniwersytetach, którzy fizycznie wyglądali jak Kazachowie, ale w istocie byli ludźmi sowieckimi. Otrzymanie zatrudnienia zależało od znajomości języka rosyjskiego, nieznajomość kazachskiego nie była ku temu przeszkodą.

To, że na terenie Kazachstanu znajdowały się ośrodki: badań jądrowych w Semipałatyńsku i badań kosmicznych Bajkonur, skąd m.in. nastąpił start rakiety kosmicznej, która wyniosła w kosmos Jurija Gagarina w kwietniu 1961 r., kształtowało wizerunek republiki. W Moskwie zdawano sobie sprawę z roli odgrywanej przez republikę i dbano o relacje z nią. Oba ośrodki stanowiły jednak swego rodzaju strefy wydzielone, będące pod wyłącznym zarządem Moskwy. W przypadku obszarów położonych wokół poligonu w Semipałatyńsku zakończyło się to dla nich katastrofą ekologiczną, napromieniowaniem olbrzymiego terenu i chorobami popromiennymi, które dotknęły mieszkającą w pobliżu ludność.

Z kolei nieprzemyślana melioracja i zapotrzebowanie na wodę dla przemysłu ciężkiego przyczyniły się do zagłady Jeziora Aralskiego (Morze Aralskie). Wyschnięcie słonego akwenu spowodowało wywianie soli z jego dna i degradację coraz rozleglejszych połaci ziemi. Rozmówca zwraca uwagę, że to kwestia ekologii stała się jednym z fundamentów narodzin kazachskiego ruchu niepodległościowego.

Ważną rolę w najnowszej historii republiki odegrał Dynmuchamed Konajew. W latach 1955–1960 i 1962–1964 zajmował stanowisko przewodniczącego Rady Ministrów Kazachskiej SRR. Od 1960 (z przerwą w latach 1962–1964) do 1986 r. sprawował funkcję I sekretarza Komitetu Centralnego Kazachskiej Partii Komunistycznej. Wykształcenie techniczne zdobył w latach trzydziestych w Moskwie. Z zawodu był inżynierem i górnikiem, a ponadto profesorem nauk technicznych. Pełnił też funkcję prezesa Kazachskiej Akademii Nauk. Nie bez znaczenia było to, że Leonid Breżniew w trakcie pracy w Kazachstanie poznał wielu miejscowych działaczy partyjnych, w tym Konajewa. Gdy w 1964 r. objął władzę w Związku Sowieckim jako I sekretarz KC KPZR, w Kazachstanie postawił na człowieka, którego znał i cenił.

W tej azjatyckiej republice trzy razy społeczeństwo buntowało się przeciwko miejscowej władzy. Wystąpienia miały podłoże zarówno ekonomiczno-bytowe, jak i polityczne. W dniach 1–4 sierpnia 1959 r. w mieście Temyrtau (Karagandyjski Kombinat Metalurgiczny) około 5 tys. osób protestowało przeciwko warunkom pracy i życia. Doszło m.in. do plądrowania sklepów. Bunt został spacyfikowany przez wojsko i milicję. Drugi akt sprzeciwu nastąpił 18 czerwca 1979 r. w Celinogradzie (dzisiejsza Astana). Kazachowie wyszli na ulicę po decyzji władz centralnych w Moskwie o utworzeniu w północno-wschodniej części republiki kazachskiej Niemieckiego Obwodu Autonomicznego. Żyło tam wtedy około miliona osób pochodzenia niemieckiego. W wyniku protestów władze w Moskwie wycofały się z tego pomysłu. Trzecim tego typu wydarzeniem były masowe demonstracje w okresie 16–19 grudnia 1986 r. Związane one były ze zmianami, które niosła ze sobą pierestrojka Michaiła Gorbaczowa. W Moskwie postanowiono, że „breżniewowca”, Kazacha, popularnego w republice przywódcę Dynmuchameda Konajewa zastąpi Rosjanin, w żaden sposób niezwiązany z Kazachstanem, Giennadij Kołbin. Zostało to odebrane jako przejaw dyktatu kolonialnego. Doszło do pokojowego protestu studentów w Ałma-Acie. Liczba demonstrantów mogła wynieść nawet kilkanaście tysięcy osób. W wyniku brutalnej pacyfikacji ich wystąpienie zmieniło się w krwawe walki uliczne. Protesty objęły też inne miasta kazachskie. Zostały one bezwzględnie rozbite, były ofiary śmiertelne, część aresztowano i skazano, studentów relegowano z uczelni, a zatrudnionych zwolniono z pracy. Moskwa nie mogła ustąpić, gdyż w latach osiemdziesiątych Kazachska SSR była ważnym ogniwem w obiegu gospodarczym Związku Sowieckiego – plasowała się na trzecim miejscu wśród republik związkowych (za Rosją i Ukrainą).

Zmiana na stanowisku I sekretarza Kazachskiej SSR nastąpiła niespełna trzy lata później, w czerwcu 1989 r., kiedy Kołbina zastąpił Nursułtan Nazarbajew. Dokładnie pięć lat po protestach z 1986 r., 16 grudnia 1991 r., Kazachstan ogłosił niepodległość jako jedna z ostatnich republik związkowych. W chwili ogłoszenia tego aktu Kazachowie stanowili około 40 proc. społeczeństwa. Obecnie jest ich już 80 proc.

Zapraszamy do wysłuchania i obejrzenia rozmowy z dr. Dmitrijem Panto, pracownikiem Działu Naukowego Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku.

Korekta językowa Beata Bińko