W Muzeum II Wojny Świtowej w Gdańsku można do 2 listopada 2025 r. oglądać wystawę czasową „Fake for Real. Historia fałszerstw i falsyfikatów” przygotowaną przez Dom Historii Europejskiej w Brukseli. Porusza ona zagadnienie posługiwanie się dezinformacją, tworzenia mitów, upowszechniania kłamstw w opowieściach o historii w ramach polityk historycznych.

Używanie kłamstwa i dezinformacji w polityce stosowano niejednokrotnie nie tylko podczas II wojny światowej. W ramach przygotowań do obrony Westerplatte strona polska skutecznie kamuflowała przed władzami Wolnego Miasta Gdańska działania mające uczynić półwysep miejscem pozwalającym obronić się przed atakiem wroga. Alianci przed lądowaniem w Normandii w 1944 r. na gigantyczną skalę dezinformowali i utrzymywali Niemców w błędnym przekonaniu odnośnie do kierunku ofensywy swoich wojsk w Europie.

W historii na przestrzeni wieków pojawiały się fałszerstwa, które latami uważano za prawdę. Przykładem sprawnej mistyfikacji opartej na teorii spiskowej są „Protokoły Mędrców Syjonu”. Ten dokument powstały na zamówienie Ochrany – tajnej carskiej policji politycznej – mówił o rzekomym spisku żydowskim dążącym do przejęcia władzy nad światem. Do dziś uznawany jest przez niektórych za autentyczny.

Innym zagadnieniem, o którym dyskutują rozmówcy, są mity historyczne, które w prosty sposób tłumaczą rzeczywistość. Tymczasem historia jest często skomplikowana i pełna różnych odcieni szarości. Wiele mitów narosło wokół kampanii polskiej 1939 r. Przykładem takim była rzekoma szarża polskiej kawalerii na niemieckie czołgi. Jej obraz utrwalił się dzięki niemieckiej propagandzie, a w późniejszym okresie pomogły go skutecznie utrwalać wytwory popkultury. Ten mit powtarzał film Lotna w reżyserii Andrzeja Wajdy. Kolejny pochodzący z tego okresu to mit zmechanizowanego i zmotoryzowanego Wehrmachtu. W rzeczywistości nie był on taki, w jakim świetle przedstawiały go niemieckie kroniki filmowe. Rozmówcy wspominają inne błędne przekonania dotyczące obrony Westerplatte, w tym informację, jakoby na Westerplatte polegli wszyscy broniący go żołnierze, bitwy pod Wizną czy biernej postawy Zachodu po wybuchu II wojny światowej.

Znamy z własnej historii przykłady budowania mitów, które mimo usilnych zabiegów propagandy komunistycznej w Polsce nigdy się nie przyjęły (np. kłamstwo katyńskie, polsko-radzieckie braterstwo broni), ponieważ stały w jawnej sprzeczności z pamięcią poprzednich pokoleń.

Zapraszamy do wysłuchania i obejrzenia rozmowy z dr. Janem Szkudlińskim i Mateuszem Jasikiem, historykami z Muzeum II Wojny Światowej.

Korekta językowa Beata Bińko