Nowoczesny naród litewski ukształtował się w drugiej połowie XIX stulecia. Zniesienie pańszczyzny w latach sześćdziesiątych XIX w. miało kluczowe znaczenie dla tego procesu. Przyszła litewska elita społeczna wywodziła się głównie z warstwy zamożnych chłopów, ponieważ wcześniejsza elita szlachecka najpierw podlegała procesowi rusyfikacji, a następnie polonizacji. W litewskich miastach i miasteczkach przeważała ludność polska i żydowska. Na początku XX w. Litwini stanowili w Wilnie jedynie 2–3 proc. mieszkańców. Szczególnie ważną rolę w litewskim odrodzeniu narodowym odegrał Jonas Basanavičius. Zreformował on litewską ortografię, a także przyczynił się do stworzenia kultury narodowej bazującej na tradycji ludowej. Basanavičius zbierał i spisywał legendy, bajki, pieśni. Założył pierwszą niereligijną gazetę litewską, „Aušra”/„Aszura”. Miała ona ogromne znaczenie dla narodowego przebudzenia Litwinów. U podstaw kształtowania się nowoczesnej tożsamości litewskiej leżało odwołanie się do języka oraz tradycji ludowej.

Warto pamiętać, że zagrożenie dla litewskiej kultury i tożsamości upatrywano przede wszystkim w kulturze polskiej. Litewski ruch narodowy od 1905 r. zaczął się domagać autonomii i praw narodowych w ramach Imperium Rosyjskiego, co oznaczało naruszenie interesów Polaków. Po raz pierwszy postulaty niezależności politycznej Litwy zostały przedstawione podczas zjazdu litewskiego w Wilnie w 1905 r. Właśnie wtedy Wilno zostało ogłoszone historyczną stolicą Litwy.

Litewskie elity narodowe z wybuchem I wojny światowej wiązały nadzieje na uzyskanie niepodległości. W początkowym okresie konfliktu deklarowały one lojalność wobec Imperium Rosyjskiego. Sytuacja zmieniła się w 1915 r., kiedy tereny zamieszkane przez Litwinów znalazły się pod niemiecką administracją wojskową. Niemcy odegrali wówczas podwójną rolę. Z jednej strony okupanta, z drugiej zaś potencjalnego sojusznika. Narodziła się koncepcja ustanowienia Litwy jako państwa satelickiego, ściśle stowarzyszonego z Niemcami. We wrześniu 1917 r. powstała Litewska Rada Narodowa (Taryba), która w lutym 1918 r. ogłosiła niepodległość i utworzenie Królestwa Litwy zależnego od Niemiec ze stolicą w Wilnie.

Powstanie niepodległego państwa litewskiego ze stolicą w Wilnie oznaczało konflikt z Polską. Ogłoszenie przez Litwę niepodległości – podobnie jak w przypadku Polski – rozpoczęło okres walki o granice nowego tworu politycznego. Wybuch rewolucji w Rosji sprawił, że w latach 1918–1919 musiała ona stawić czoło Armii Czerwonej, a także rodzimym działaczom komunistycznym. Ofensywa ruszyła w grudniu 1918 r. Bolszewicy w lutym 1919 r. powołali Litewsko-Białoruską Republikę Rad; formalnie przestała istnieć jesienią 1919 r. W wyniku udanej ofensywy siły litewskie w lecie 1919 r. wyparły siły Armii Czerwonej, a w 1920 r. Litwa i Rosja Sowiecka zawarły traktat pokojowy.

Kością niezgody między Polakami i Litwinami było Wilno. Ostateczna klęska koncepcji federacyjnych Józefa Piłsudskiego sprawiła, że nakazał on gen. Lucjanowi Żeligowskiemu się „zbuntować”. W październiku 1920 r. Żeligowski zajął Wileńszczyznę wbrew woli Ligi Narodów. Proklamował powstanie Republiki Litwy Środkowej. Przez czyn ten trafił do grona litewskich antybohaterów. W 1922 r. w tej części Wileńszczyzny Polacy zarządzili wybory, które zbojkotowali częściowo Litwini, Żydzi i Białorusini. Udział wzięło w nich około 60 proc. ludności. Wybrany w 1922 r. parlament Litwy Środkowej opowiedział się za przyłączeniem jej do Polski. Liga Narodów w 1923 r. uznała granicę Polski z Litwą. Konflikt o Wilno uważane za historyczną stolicę Litwy, a następnie przyłączenie go do Polski sprawił, że oba kraje nie nawiązały stosunków dyplomatycznych aż do 1938 r.

Do 1926 r. Litwa była stabilnym państwem z prezydentem wybieranym przez sejm. Uchwalono liberalną konstytucję wzorowaną na francuskiej. Władze skutecznie przeprowadziły reformę rolną, która polegała na przejęciu wielkiej własności ziemskiej i przekazaniu jej chłopom zaangażowanym w walkę o niepodległość. W ten sposób tworzyła wierną państwu elitę. W grudniu 1926 r. w Kownie doszło do puczu wojskowego. Wojsko obaliło demokratyczny rząd z jego premierem i prezydentem na czele. Fotel prezydenta przejął Antanas Smetona (sprawował ten urząd do 1940 r.), a stanowisko premiera objął Augustinas Voldemaras. Od drugiej połowy lat dwudziestych w Republice Litewskiej zaznaczyły się tendencje autorytarne. Zmieniono konstytucję, tak aby dawała ona większe uprawnienia głowie państwa. W latach trzydziestych prezydent rozszerzył swoją władzę, stając się tym samym dyktatorem.

W marcu 1938 r. Litwa pod wpływem polskiego ultimatum nawiązała z nią stosunki dyplomatyczne. Z polskiego punktu widzenia to był sukces, a z perspektywy litewskiej narracji wstęp do II wojny światowej. Rok później, w marcu 1939 r. – pod groźbą zbrojnej interwencji ministra Joachima von Ribbentropa – Litwa została zmuszona do oddania okręgu kłajpedzkiego na rzecz Niemiec. Utraciła ważny pod względem gospodarczym port.

Litwa – podobnie jak Polska – padła ofiarą podpisanego w sierpniu 1939 r. paktu Ribbentrop–Mołotow. Jej obszar początkowo przynależał do niemieckiej strefy wpływów, lecz po regulacji granic w październiku 1939 r. przeszedł pod kontrolę sowiecką. Po wybuchu II wojny światowej Polscy żołnierze, którzy znaleźli się na Litwie, zostali tam internowani. Wilno po klęsce kampanii polskiej zajęli Sowieci, po czym oddali je Litwinom w zamian za możliwość stacjonowania na jej terytorium baz wojskowych Armii Czerwonej. Jednak w czerwcu 1940 r. wysunęli kolejne żądania i zajęli jej terytorium. Po lipcowych wyborach, sejm litewski zgłosił petycję o włączenie kraju do ZSRR. Litwa stała się jedną z republik. Rozpoczął się proces wtapiania Litwy w system gospodarczy ZSRR – wymieniono pieniądze, przystąpiono do nacjonalizacji przemysłu, zlikwidowany wolny rynek. Ziemię początkowo pozostawiono w rękach chłopów, ale odebrano ją Kościołom. Kolektywizację rolnictwa rozpoczęto wiosną 1941 r. Armię Litewską przekształcono w korpus Armii Czerwonej.

Zapraszamy do wysłuchania i obejrzenia rozmowy z prof. Rafałem Wnukiem, dyrektorem Muzeum II Wojny Światowej i pracownikiem KUL Jana Pawła II.

Korekta językowa Beata Bińko