W 1936 r. Kazachska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka zmieniła status i jako Kazachska SRR weszła w skład Związku SRR, przyjmując sowiecką konstytucję. Było to działanie polityczne mające na celu osłabienie tendencji narodowych i nacjonalistycznych w Azji Centralnej. Represje przeprowadzone w tym czasie przez sowieckie NKWD wyniszczyły kazachską inteligencję.

Tereny Kazachstanu były wykorzystywane jako miejsce deportacji osób zamieszkujących Związek Sowiecki. Trwały one już od lat dwudziestych XX w., a zakończyły się niedługo po śmierci Józefa Stalina. Wśród ostatnich deportowanych znaleźli się Polacy z Białoruskiej i Litewskiej SRR sprzeciwiający się kolektywizacji. Działo się tak dlatego, że były to odległe peryferie rozległego państwa, m.in. wyludnione wskutek Wielkiego Głodu, wymagające ponownego zaludnienia celem wydobywania cennych surowców. Wd połowie lat trzydziestych zaczęła się fala deportacji, która objęła kolejno Finów, Polaków, Niemców nadwołżańskich (proces ich deportacji zakończono po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej) i Koreańczyków zamieszkujących tereny nadgraniczne. Trafili oni do Kazachstanu. W 1940 r. dołączyło do nich ponad 100 tys. Polaków deportowanych z tzw. Kresów Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej. Zderzyli się oni z ekstremalnymi warunkami życia. Śmierć zbierała obfite żniwo wskutek głodu, zimna i epidemii. Rozmówca zwraca uwagę, że po 17 września 1939 r. poborowi pochodzący z Azji Centralnej (w tym Kazachowie) byli kierowani w ramach jednostek Armii Czerwonej na świeżo zdobyte terytoria na zachodzie państwa. Miało to m.in. utrudnić porozumiewanie się z miejscową ludnością.

W latach trzydziestych na terenie Kazachstanu rozpoczęto budowę ośrodków przemysłowych (hutnictwo). Miało to duże znaczenie po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941 r., kiedy zintensyfikowano ewakuację zakładów przemysłowych zagrożonych przez szybko posuwającą się ofensywę wojsk niemieckich. Ofiarami działań wojskowych Wehrmachtu byli też żołnierze pochodzenia kazachskiego służący w szeregach Armii Czerwonej, ginący w walkach frontowych bądź umierający z głodu w prowizorycznych obozach jenieckich po dostaniu się do niewoli. Część z nich, aby ratować życie, wybrało służbę w utworzonym przez Niemców kolaboracyjnym Legionie Turkmeńskim. Po wojnie doświadczyli oni tragicznego losu, gdy zostali wydani przez aliantów w ręce funkcjonariuszy sowieckiego aparatu represji. W szeregi armii sowieckiej zmobilizowanych zostało około 1,2 mln Kazachów, z czego połowa nigdy nie wróciła do domu.

Po zawarciu układu Sikorski–Majski w lipcu 1941 r. w czterech ośrodkach na południu Kazachstanu formowały się pododdziały wojskowe armii gen. Władysława Andersa. Do republiki oprócz mężczyzn zdążających do tworzącego się wojska dotarła również fala ludności cywilnej z łagrów położonych na północy ZSRR. Wycieńczeni i niedożywieni, żyjący w skrajnych warunkach sanitarnych, padali ofiarą wybuchających epidemii. Części z nich udało się opuścić ZSRR wraz z ewakuowaną w 1942 r. armią gen. Andersa, część pozostała na terenie republik sowieckich w Azji Środkowej, a część zawrócono do miejsc odosobnienia, z których przybyli. Powrót do Polski dla ponad 200 tys. osób przebywających w republikach środkowoazjatyckich stał się możliwy dopiero w 1946 r. w ramach akcji ekspatriacyjnej.

Zakłady przemysłowe ewakuowane na ziemie Kazachskiej SRR pozostały tam po zakończeniu wojny. Dały zatrudnienie miejscowej ludności i zwiększyły poziom uprzemysłowienia regionu. Ważnym impulsem do rozwoju miejscowej nauki i szkolnictwa wyższego stało się ewakuowanie tam sowieckiej Akademii Nauk. Między innymi dzięki temu w 1943 r. powstała dwutomowa historia Kazachskiej SSR.

Po wojnie m.in. Kazachstan stał się miejscem zesłania dla narodów, które uznano za kolaborujące z nazistowskimi Niemcami (np. Tatarzy krymscy, Ingusze), a także dla jeńców niemieckich i japońskich. Obszar tej republiki należał do centrum sowieckiego systemu obozowego Gułag. W Kazachstanie funkcjonował on jako Karłag – Karagandyjski Poprawczy Obóz Pracy. W sumie na jego terenie wraz z oddziałami istniały 22 obozy. W 1945 r. na omawianym terytorium przebywało około 2,5 mln osób ze statusem tzw. specosiedleńca (ros. cпецпоселенец), czyli wysiedlonych siłą i osadzonych pod przymusem w specjalnym odizolowanym i pilnowanym miejscu. Przy tym ogólna liczba mieszkańców Kazachstanu wynosiła wtedy około 5 mln ludzi. W ramach odwilży po objęciu władzy przez Nikitę Chruszczowa „łagiernicy” odzyskali wolność. Nie wszyscy mogli jednak wrócić na tereny, skąd zostali przymusowo wysiedleni. Część pozostała w Kazachstanie. Ponadto w ramach wielkiego eksperymentu Chruszczowa, który w odniesieniu do Kazachstanu miał polegać na zwiększeniu areału ornego gruntów, do Kazachstanu przybyło po 1956 r. kolejnych 2,5 mln osób mających wyrywać ziemię stepowi. Wszystkie te ruchy demograficzne spowodowały, że w 1959 r. rdzenna ludność kazachska w republice liczyła tylko około 29 proc. ogółu mieszkańców.

Ważnym elementem w powojennej historii tej sowieckiej republiki było zlokalizowanie na jej terenie od 1947 r. poligonu w Semipałatyńsku (obecnie Semej), na którym przeprowadzano próby nuklearne, a od 1955 r. kosmodromu Bajkonur. Na poligonie dokonano około 800 prób jądrowych. Katastrofalne odbiło się to na miejscowym ekosystemie oraz zdrowiu okolicznej ludności (napromieniowanie, choroby popromienne).

Zgodnie z rozumowaniem władz centralnych republice przypisano zadanie uprawy pszenicy i kukurydzy oraz hodowli bydła. Rozmówca zwraca uwagę, że tzw. paszportyzacja rejonów wiejskich w ZSRR, co kończyło wieloletnie niemal niewolnicze przywiązanie ludności wiejskiej i kołchoźniczej do ziemi, rozpoczęła się dopiero w 1979 r.

Mimo komunistycznej rzeczywistości nomenklatura partyjna czy administracja republikańska były budowane zgodnie ze starą tradycją, czyli na bazie żuzu (naród kazachski miał się dzielić na trzy główne części: Starszy, Średni i Młodszy Żuz).

Zapraszamy do wysłuchania i obejrzenia rozmowy z dr. Dmitrijem Panto, pracownikiem Działu Naukowego Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku.

Korekta językowa Beata Bińko