Rozmówca posługuje się terminem Azerbejdżanie, nie Azerowie. Uznaje tę formę za najbardziej poprawną. Azerowie weszli do języka polskiego jako rusycyzm. Nazwa Azerbejdżanin odnosi się do mieszkańca Azerbejdżanu niezależnie od jego pochodzenia etnicznego.

W okresie rządów Leonida Breżniewa w 1965 r. przypadła 50. rocznica ludobójstwa Ormian dokonanego przez Turków Osmańskich. W czasie I wojny światowej część Ormian ocalałych z rzezi uciekła na tereny należące do Rosji carskiej, a później stała się obywatelami sowieckimi. Ze względu na delikatny charakter relacji rosyjsko-tureckich kwestia upamiętniania tragedii Ormian była tematem zakazanym. Pamięć o tym bolesnym wydarzeniu kultywowały jedynie rodziny. Przełom nastąpił właśnie w 1965 r. Na centralnym placu w Erywaniu zebrało się wówczas nawet do miliona mieszkańców, domagających się upamiętniania. Demonstracje sprawiły, że władze Armenii zgodziły się i dwa lata później w Erywaniu otwarto Kompleks Pamięci Ludobójstwa Ormian. Od tego czasu aż do końca lat osiemdziesiątych pamięć o ludobójstwie obchodzono, aczkolwiek w ograniczonym zakresie dopuszczonym przez władze. Kolejny przełom nastąpił w 1987/1988 r. Wiązał się z działalnością Ruchu Karabachskiego.

Armenia stała się forpocztą działalności opozycyjnej na Kaukazie Południowym. Pod koniec lat sześćdziesiątych powstała tam pierwsza nielegalna partia polityczna. W 1977 r. miejscowi dysydenci założyli Armeńską Grupę Helsińską. Okres rządów Michaiła Gorbaczowa i ogłoszonej przez niego pierestrojki obudził nadzieje na ponowne przemyślenie kwestii przynależności państwowej Karabachu. Polityka Azerbejdżanu w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ograniczała prawa Ormian w Górskim Karabachu, mimo że stanowili tam większość mieszkańców. Punktem zapalnym późniejszego konfliktu było powstanie Ruchu Karabachskiego w 1987 r. Pojawił się on jako ruch ekologiczny, a przekształcił się w ruch polityczny. Zaczął domagać się przyłączenia Górskiego Karabachu do Armenii sowieckiej, powołując się na prawo narodów do samostanowienia. W 1987 r. powstał także Komitet Karabachski, który tworzyły osoby zaangażowane w upamiętnianie ludobójstwa Ormian. Dążył on do oderwania Górskiego Karabachu od Azerbejdżańskiej SRR i przyłączenia do Armeńskiej SRR. Z czasem doszły nowe cele polityczne – reforma Armeńskiej SRR, a także żądanie niepodległościowe. W Azerbejdżanie podobne procesy również zachodziły, lecz zdecydowanie wolniej.

W wyniku sowieckiego panowania nad Armenią i Azerbejdżanem nastąpiło większe wymieszanie się etniczne narodów niż w czasach carskich. Wielu Ormian mieszkało nie tylko w Górskim Karabachu, lecz także w wielu miastach Azerbejdżanu. Wraz z działalnością Ruchu Karabachskiego zaczęły się przesiedlenia. W końcu 1987 r. zostali wygnani pierwsi Ormianie z Azerbejdżanu i pierwsi Azerbejdżanie z Armenii. Zapoczątkowały one intensywne przesiedlenia ludności popierane przez lokalnych sekretarzy partyjnych.

Pod koniec lutego 1988 r., zdominowana przez Ormian, Rada Górskiego Karabachu ogłosiła przyłączenie go do Armenii. Na przedmieściach Baku doszło wówczas do kilkudniowego pogromu. Zginęły 32 osoby, z czego 26 było Ormianami. Od tego momentu wyrzucanie jednych i drugich z ich miejsc zamieszkania się nasiliło.

W odpowiedzi na działania Ruchu Karabachskiego w 1989 r. Azerbejdżan wprowadził blokadę gospodarczą Armenii, przy współudziale Turcji. Gorbaczow próbował rozwiązać konflikt, ale się mu nie udało. ZSRR stał na stanowisku zachowania status quo, co oznaczało poparcie dla Azerbejdżańskiej SRR. W styczniu 1990 r. w Baku opozycyjny Ludowy Front Azerbejdżanu zorganizował protest, w którym sprzeciwiał się armeńskim żądaniom przyłączenia Górskiego Karabachu. Został on stłumiony przez wojsko sowieckie stacjonujące w Azerbejdżanie. Zginęło wówczas kilkaset osób (Czarny Styczeń).

Pomiędzy 1988 a 1991 r. w Górskim Karabachu toczyła się de facto wojna partyzancka. Po ogłoszeniu w 1991 r. przez Armenię i Azerbejdżan niepodległości przerodziła się w pełnoskalową wojnę. Pierwszą wojnę karabachską wygrała Armenia. Momentem symbolicznym dla Ormian było zdobycie 9 maja 1992 r. Szuszy. Do zwycięstwa Armenii przyczynił się kryzys polityczny w Azerbejdżanie związany z masakrą ludności azerbejdżańskiej w Chodżałach. Armenia w wyniku tej wojny uzyskała kontrolę nad obszarem Górskiego Karabachu, a ponadto opanowała siedem regionów z nim graniczących. Z nowo opanowanych terenów utworzono strefę buforową.

Rozmowy pokojowe zakończyły się zawieszeniem broni 2 maja 1994 r. Wtedy powstała Republika Górskiego Karabachu, nieuznawana przez nikogo na świecie. Rozejm jednak tylko zamroził konflikt, ale go nie rozwiązał.

Zapraszamy do wysłuchania i obejrzenia rozmowy z dr. Bartłomiejem Krzysztanem z Instytutu Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk i Instytutu Europy Środkowej w Lublinie, autorem książki O państwie, którego nie było. Historia Karabachu.

Korekta językowa Beata Bińko