Kilka razy większy od Polski Kazachstan leży w Azji, a jego niewielka część w Europie. Współcześnie państwo zamieszkuje 130 narodowości. Ten potężny tygiel narodowy powstał w efekcie nie tylko naturalnych procesów, lecz także inżynierii społecznej prowadzonej przez sowiecki totalitaryzm w XX w.

Od dawien dawna Kazachowie należeli do ludów koczowniczych z silnymi strukturami rodowo-plemiennymi. Plemiona łączyły się w większe jednostki organizacyjne, żuzy. Od XIV w. aż do czasów współczesnych dominującą rolę odgrywała na tym terenie religia islamska. Pochodzenie etniczne Kazachów ukształtowało się w wyniku wpływów różnych ludów i narodów – tureckich, mongolskich, rosyjskich. Do początku XX w. nazywano ich nie Kazachami, ale Kirgizami. W XVIII w. część Kazachów przyjęła zwierzchnictwo rosyjskie. Kolonizacja rosyjska zaczęła się od ustanowienia protektoratu, a zakończyła pełnym podporządkowaniem kraju. Proces włączania Kazachstanu w granice imperium rosyjskiego zakończył się w drugiej połowie XIX w. Trudne okazało się jednak rozciągnięcie rosyjskiego władztwa nad ludem koczowniczym. Rosjanie przystąpili do budowania twierdz wzdłuż rzek. W ten sposób powstały fortece w Omsku, Orenburgu czy Pietropawłowsku. Starali się także przejąć kontrolę nad handlem i wpływać na politykę chanów. Narzędziem kolonizacji było wojsko kozackie. Zapoczątkowane w XIX w. carskie reformy doprowadziły do rozbicia tradycyjnego systemu rodowo-plemiennego i żuzowego Kazachów. Najszybciej rosyjskojęzyczne stały się miasta w Kazachstanie, podczas gdy teren pozostał kazachski.

Na przełomie XIX i XX w. pojawił się ruch odnowicielski (Alash) kierowany przez przedstawicieli nielicznej wówczas kazachskiej elity intelektualnej wykształconej w rosyjskich szkołach i uniwersytetach. Miał on bardziej charakter kulturowo-oświatowy aniżeli polityczny. Z czasem jednak na jego bazie powstała partia polityczna. Ruch służył budowaniu nowoczesnej tożsamości narodowej poprzez zachęcanie do zdobywania wykształcenia, budzenie świadomości czy zachowanie języka. W 1913 r. ukazała się pierwsza nowoczesna kazachska gazeta „Qazaq” o profilu społeczno-politycznym, wydawana przez liderów ruchu. Do 1929 r. język kazachski zapisywano alfabetem arabskim, następnie łacińskim, a od 1940 r. cyrylicą. Za zmianami kryły się motywy polityczne. Za pierwszym razem zmierzały one do zerwania ciągłości kulturowej i kształceniu świeckiej inteligencji. Natomiast przejście na cyrylicę służyło rusyfikacji i integracji z pozostałą częścią imperium sowieckiego.

Rozszerzanie władztwa rosyjskiego spotkało się z oporem. W 1916 r. w Kazachstanie wybuchło powstanie antyrosyjskie, brutalnie stłumione przez Rosję. Stało się to swego rodzaju traumą narodową. Bezpośrednim katalizatorem była mobilizacja w związku z I wojną światową. Kazachów skierowano do ciężkich robót na tyłach rosyjskiego wojska. Pośredni czynnik stanowiła zaś trwająca od lat kolonialna eksploatacja, która przyczyniła się do rozpadu tradycyjnego porządku społecznego i wypchnęła Kazachów z najlepszych ziem. W warunkach rewolucyjnego chaosu w 1917 r. powstała Autonomia Alash. Jej upadek w 1920 r. oznaczał koniec próby zbudowania demokratycznego państwa i podporządkowanie kraju Rosji Sowieckiej. Z perspektywy zwykłych ludzi wybuch rewolucji był wydarzeniem niezrozumiałym. Konsekwencją przebudowy państwa i społeczeństwa na wzór sowiecki było zniszczenie tradycyjnego społeczeństwa i ogromne straty demograficzne, wywołane falami głodu lat dwudziestych i trzydziestych, w wyniku którego zmarło około miliona osób. Zdaniem rozmówcy historia Kazachstanu łączy w sobie elementy modernizacji, kolonizacji i terroru jednocześnie.

Kazachstan był miejscem zesłań już w czasach carskich. W XIX w. trafili tam m.in. uczestnicy polskich powstań narodowych. Obecność naukowców przyczyniła się do rozpowszechniania wiedzy o kraju i jego kulturze w Europie. Na przykład Adolf Januszkiewicz, powstaniec listopadowy, badał folklor mieszkańców Kazachstanu. Z kolei wojskowi, inżynierowie czy lekarze przyczyniali się do jego rozwoju. W XX w. w czasie panowania sowieckiego Kazachstan stał się miejscem masowych deportacji różnych grup etnicznych i narodowych. W latach 1936–1938 zesłano tam Polaków mieszkających w pasie przygranicznym z Polską. Zmuszano ich do osiedlenia się dosłownie w szczerym polu. Kolejne deportacje naszych rodaków nastąpiły już po wybuchu II wojny światowej.

Zapraszamy do wysłuchania i obejrzenia rozmowy z dr. Dmitriyem Panto, pracownikiem Działu Naukowego Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku.

Korekta językowa Beata Bińko