Po klęsce kampanii polskiej 1939 r. jak grzyby po deszczu – zarówno pod okupacją niemiecką, jak i sowiecką – zaczęły wyrastać organizacje konspiracyjne. Obok pomysłów podejmowanych przez wojskowych, najbardziej predysponowanych do takich działań, także w innych środowiskach pojawiały się oddolne inicjatywy. W ten sposób w pierwszych miesiącach po utracie przez Polskę niepodległości działały już setki podziemnych organizacji. Jedną z nich w październiku 1939 r. w Warszawie założył inżynier Stefan Witkowski – postać niezwykle barwna i zarazem tajemnicza. Przed wojną ukończył Politechnikę Warszawską. Pracował w różnych instytucjach i przedsiębiorcach. Był człowiekiem wielu talentów i niespełnionym wynalazcą. Liczne znamienitości świata politycznego II RP (np. Ignacego Jana Paderewskiego) próbował bezskutecznie namówić do finansowania jego pseudowynalazków. Żaden z nich nie zakończył się sukcesem. Znał osobiście marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego i wiele innych osobowości ze świata polityki i wojskowości. Obracał się w środowiskach arystokratycznych. Roztaczał wokół siebie urok, któremu ulegali zarówno mężczyźni, jak i kobiety. Emanował charyzmą, umiał przyciągać uwagę i przekonywać do swoich racji. Jednak już wtedy wielu widziało w nim fantastę, hochsztaplera i kłamcę o bujnej wyobraźni.

Organizacja stworzona przez Witkowskiego przyjęła nazwę „Muszkieterzy”. Jej pomysłodawca – wykorzystując swoje szerokie kontakty towarzyskie, w tym wśród ludzi z kręgów arystokratycznych, wojskowych i technicznych – zbudował siatkę konspiracyjną liczącą kilkaset osób. Jej główna siedziba znajdowała się w mieszkaniu arystokratki Teresy Łubieńskiej na Placu Zbawiciela w Warszawie. Niemcy wpadli na jej trop dopiero w połowie 1941 r. Początkowo była to kadrowa organizacja wojskowa, dopiero w 1940 r. „Muszkieterzy” zajęli się głównie działalnością wywiadowczą i kontrwywiadowczą. Funkcjonowali niezależnie od ZWZ, a później AK. Działalność konspiracyjną zaczynał w niej chociażby Kazimierz Leski, legenda wywiadu ZWZ-AK. Część osób z „Muszkieterów” podobnie jak on jesienią 1941 r. zasiliła szeregi ZWZ-AK.

Jak zauważa rozmówca, informacje wywiadowcze przekazywane na Zachód przez organizację Witkowskiego miały różną wartość informacyjną. Swoich ludzi miał w wielu miastach okupowanej Polski, również pod okupacją sowiecką: w Wilnie, Kowlu, Łucku i we Lwowie, a także w okupowanej Europie. Poza meldunkami niosącymi autentyczną wartość wywiadowczą część powstawała na podstawie nasłuchu zagranicznych cywilnych radiostacji czy oficjalnej prasy niemieckiej. Następnie Witkowski nieco je ubarwiał. Wbrew zasadom obowiązującym w wywiadzie nie podawał źródeł zdobytych informacji. Na Zachodzie w końcu zorientowano się, że niektóre meldunki były jedynie wymysłem jego wyobraźni. Nawiązał też łączność z brytyjskim wywiadem, któremu sprzedawał informacje za pieniądze. Utrzymywał kontakt z Krystyną Skarbek – polską agentką pracującą dla brytyjskich służb specjalnych.

Jesienią 1941 r. organizacja zaczęła się rozpadać. Witkowski nie chciał uznać zwierzchności ZWZ. Ponadto podejmował kontrowersyjne decyzję. Za wiedzą Niemców zimą 1941 r. wysłał swoich bliskich współpracowników z misją do gen. Władysława Andersa do Buzułuku w ZSRR. Wieźli rozkazy, w których namawiał generała do podjęcia współpracy z Niemcami przeciwko Sowietom. Na czym dokładnie polegały jego kontakty z Abwehrą, nie jest jasne. Jego notowania w środowisku konspiracyjnym powoli spadały. Zarówno przed wojną, jak i w czasie okupacji niektórzy uważali go za hochsztaplera. W 1942 r. podziemny Wojskowy Sąd Specjalny skazał go na karę śmierci. Zarzucano mu sprzedawanie meldunków wywiadowczych obcym służbom w celach zarobkowych, kontakty z Abwehrą, a także akcje likwidacyjne wobec ludzi z własnej siatki. Stefana Witkowskiego zastrzeliła komórka egzekucyjna AK w listopadzie 1942 r. Do dziś „Muszkieterzy” i postać jej założyciela pozostają najbardziej zagadkowym elementem polskiej konspiracji w czasie II wojny światowej.

Zapraszamy do wysłuchania i obejrzenia rozmowy z dr. Adrianem Sandakiem, autorem książki Muszkieterowie 1939–1942. Historia tajnej organizacji wywiadowczej.

Korekta językowa Beata Bińko