Po klęsce kampanii polskiej 1939 r. socjaliści zaniechali jawnej działalności i zeszli do pracy w podziemiu. W konspiracji kontynuowali ją pod nazwą PPS-WRN (Wolność, Równość, Niepodległość). Nie wszyscy przedwojenni działacze PPS znaleźli się w jej podziemnej odnodze. Kazimierz Pużak zaprosił do współpracy nielicznych (siatka PPS-WRN liczyła jedynie kilkaset osób) mających odpowiednie cechy charakteru, gwarantujące zachowanie zasad konspiracji, a także niepowiązanych wcześniej z komunistami. Z tego powodu poza WRN znalazło się wielu znaczących przedwojennych działaczy. Ci, którzy nie weszli do WRN, utworzyli własne organizacje konspiracyjne, np. Polscy Socjaliści z Adamem Próchnikiem na czele (powstała we wrześniu 1941 r., a we wrześniu 1943 r. przekształciła się w Robotniczą Partię Polskich Socjalistów). Poza Pużakiem ważną rolę w organizacji podziemnej WRN odgrywali Zygmunt Zaremba i Tomasz Arciszewski. Socjaliści z WRN pozostali konsekwentnie antysowieccy i antykomunistyczni. Jednoznacznie negatywne stanowisko zajmowali wobec Polskiej Partii Robotniczej. Bardzo wcześnie, już jesienią 1939 r., socjaliści przystąpili do tworzenia oddziałów zbrojnych – Gwardii Ludowej.

Socjaliści od początku uczestniczyli w budowaniu struktur Polskiego Państwa Podziemnego zarówno wojskowych, jak i cywilnych. Już w październiku 1939 r. ich reprezentant wszedł w skład Głównej Rady Politycznej powołanej przy Służbie Zwycięstwu Polski. Wraz z ludowcami, narodowcami i chadekami tworzyli Polityczny Komitet Porozumiewawczy, a później Radę Jedności Narodowej (zalążek podziemnego parlamentu), której przewodniczył Kazimierz Pużak. Socjaliści stali na stanowisku poszerzenia kompetencji konspiracji w kraju w stosunku do rządu emigracyjnego. Spory dotyczyły m.in. powoływania delegata rządu na kraj oraz porozumienia Sikorski–Majski z 1941 r., które WRN przyjęło z rezerwą, uznając, że nie gwarantuje ono niepodległości Polski; sprawiło to, że ostatecznie WRN wycofało się z PKP. Wówczas ich miejsce tam zajęli Polscy Socjaliści. Ponownie dołączyli w 1943 r.

Socjaliści spod znaku WRN opracowali w czasie wojny spójny program „Polski Ludowej” oparty na demokracji i zapowiadający głębokie reformy społeczne. W okresie kończącym wojnę w kraju ujawnił się w PPS odłam prokomunistyczny z Edwardem Osóbką-Morawskim na czele. Trzech socjalistów zasiadało w Polskim Komitecie Wyzwolenia Narodowego, powołanym w Moskwie 21 lipca 1944 r. W Lublinie w 1944 r. zaczęto odtwarzać „lubelskie” PPS (kontrolowane w pełni przez PPR), ignorując w istocie jej istnienie w podziemiu oraz na emigracji. Część działaczy WRN podjęła z nim współpracę.

Po wojnie PPS dzieliła się na dwa nurty – niepodległościowy nawiązujący do tradycji PPS-WRN (zwalczany przez komunistów, uznany za wrogi i „reakcyjny”) i współpracujący z PPR, akceptujący nowy układ sił politycznych i metody sprawowania władzy. W 1948 r. PPS została wchłonięta przez PPR, jednak wielu dawnych działaczy tej partii znalazło się poza strukturami PZPR. Członków PPS-WRN spotkały represje. Kazimierza Pużaka sądzono w procesie 16 przywódców PPP w Moskwie w czerwcu 1945 r., w listopadzie 1948 r. odbył się proces przywódców PPS-WRN (ponownie sądzono Pużaka). W takiej sytuacji jedyną możliwością jawnej działalności PPS była emigracja. Od 1948 r. na czele PPS stał tam Zygmunt Zaremba, a Centralnemu Komitetowi Zagranicznemu przewodniczył Tomasz Arciszewski. W latach siedemdziesiątych działacze lewicy niepodległościowej w Polsce odegrali istotną rolę w budowaniu opozycji demokratycznej.

Podsumowując, rozmówca podkreślił, że dziedzictwo PPS opierało się na wizji Polski i polskości przeciwstawnej tradycji endeckiej. W tej koncepcji polskość była pojmowana w sposób obywatelski i pluralistyczny, a przynależność do narodu kształtowała się poprzez kulturę, tradycję i gotowość do poświęceń.

Zapraszamy do wysłuchania i obejrzenia rozmowy z prof. Andrzejem Friszke, pracownikiem Instytutu Studiów Politycznych PAN, znawcą najnowszej historii Polski.

Korekta językowa Beata Bińko